Aanklacht tegen de meelopers

Géraldine Schwarz schreef met De geheugenlozen een waarschuwend boek. Ze is bezorgd om het opkomend populisme en schuwt de vergelijking met de jaren dertig niet. Tegelijk is het een meeslepend verhaal, en het aan het vertaling toegevoegde Nederlandse hoofdstuk is onthullend.

Als er één ding de afgelopen maanden duidelijk is geworden in de Nederlandse samenleving, dan is het wel dat bruin gedachtengoed maar moeilijk uit te bannen blijkt. Komend jaar vieren we dat we driekwart eeuw geleden bevrijd zijn van de tirannie van de nazi’s. Wie een vergelijking maakt tussen de ontwikkeling van het populisme nu en de jaren dertig van de vorige eeuw krijgt al snel de wind van voren. Onderzoeksjournalist en documentairemaakster Géraldine Schwarz trekt zich daar in haar boek De geheugenlozen niets van aan. Uit bezorgdheid over het opkomend populisme vertelt ze in haar debuut haar familieverhaal en plaatst dit in een brede context. Opdat het niet vergeten zal worden.  

Zo blijkt bijvoorbeeld dat er tot in de jaren zeventig voormalige nazi’s actief waren in de Duitse politiek.

Het is nog niet lang geleden dat Schwarz ontdekte dat haar Duitse grootvader in de jaren dertig van de vorige eeuw een bedrijf overnam van een Joodse familie, voor een spotprijs. Karl Schwarz was lid geweest van Hitlers partij, de NSDAP, maar ook niet meer dan dat. Een meeloper was hij, een opportunist, een Mitläufer. En om die Mitläufers gaat het in dit boek, de grote massa die nauwelijks keuzes maakte, en juist daardoor van grote invloed is geweest op wat er met de Joden gebeurde.

Schwarz duikt niet alleen in haar eigen familiegeschiedenis, waarbij ook haar Franse grootvader als lid van de gendarmerie in Vichy-Frankrijk geen schone handen blijkt te hebben, maar trekt het verhaal breed. Ze legt contact met nabestaanden van de familie van wie haar grootvader zijn bedrijf kocht, spreekt talloze historici en werkt zich door meters documentatie heen. Ze vertelt niet alleen over hoe Duitsland en Frankrijk hun verleden verwerkt hebben, maar wijdt ook een hoofdstuk aan Oostenrijk en Italië. Het resultaat is een meeslepend verhaal over hoe nazi’s en fascisten de zaak in de West-Europese landen naar hun hand zetten, en hoelang dat na de oorlog een rol is blijven spelen. Zo blijkt bijvoorbeeld dat er tot in de jaren zeventig voormalige nazi’s actief waren in de Duitse politiek. De expliciete en uitgebreide holocaustherdenking die Duitsland nu kent, en waar ze zeer om te respecteren zijn, is van de laatste decennia. Schwarz schreef haar boek in het Frans, omdat ze de Fransen wilde vertellen over hoe het in Duitsland in zijn werk is gegaan. Inmiddels is De geheugenlozenin diverse talen vertaald en bekroond met de European Book Award 2018. 

Schwarz is deze zelfkritische houding niet tegen gekomen in de Nederlandse musea.

 

Voor de Nederlandse editie schreef Schwarz een extra hoofdstuk. Ze bezocht musea en sprak een tiental ter zake kundige Nederlandse historici. Schwarz laat in haar boek over het algemeen de feiten spreken, wat het zeer overtuigend maakt. Helaas geldt dit niet voor het Nederlandse hoofdstuk, waarin haar eigen mening over het verhaal heerst, wat het nogal moralistisch van toon maakt. Maar het zou niet terecht zijn als we hierom het punt dat Schwarz maakt naast ons neerleggen. Waar het Duitse volk grondig schoon schip heeft gemaakt, hebben wij Nederlanders de neiging de holocaust vooral toe te rekenen aan nazi’s en NSB’ers. Terwijl bij ons sprake is van een relatief hoog percentage van de Joodse bevolking dat in de gaskamers is vermoord. Dat zou voldoende aanleiding moeten zijn om kritische vragen te stellen bij de rol van de bevolking in het algemeen en de ambtenarij in het bijzonder. Schwarz is deze zelfkritische houding niet tegen gekomen in de Nederlandse musea. 

De Nederlandse editie moet het merkwaardig genoeg doen zonder inhoudsopgave of index, wat het lastig maakt om dingen terug te zoeken. De Vlaamse afkomst van de vertalers is nog duidelijk herkenbaar in het taalgebruik, waardoor bijvoorbeeld ‘regering’ consequent de ‘administratie’ wordt aangenoemd. Deze onvolkomenheden nemen niet weg dat De geheugenlozeneen meeslepend en zeer relevant boek is. 

Arie Kok

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s