Hallucinatie of een werk van de Geest

Minolta DSCNijkerk viert in 2013 dat het 600 jaar geleden stadsrechten kreeg. De geloofsgeschiedenis van de Veluwse stad staat centraal in een binnenkort te verschijnen boek en een symposium op 28 september. Bekend werd Nijkerk om geestelijke ‘beroeringen’, een serieuze opwekking met landelijke uitstraling. Daarvoor moeten we terug naar het jaar 1749.

De kerk zit vol. Overal gespannen gezichten, de kerkgangers zijn vanochtend niet gekomen voor een dienst als alle anderen. Ds. Kuypers heeft Psalm 72 opgeslagen in de grote kanselbijbel en leest met zijn welluidende stem het vers waar hij deze ochtend over zal preken. ‘Is er een hand vol koren in het land op de hoogte der bergen, de vrucht daarvan zal ruisen als de Libanon.’ Er klinkt gestommel in de kerk. Ergens achteraan lijkt iemand hardop te huilen. Mensen die vooraan zitten kijken achterom. Ds. Kuypers laat een korte blik over de hoofden gaan en leest dan onverstoorbaar verder. ‘En die van de stad zullen bloeien als het kruid der aarde.’ Het geroezemoes neemt toe. In het middenschip is een vrouw gaan staan in haar bank. Ze bidt hardop, op smekende toon, onverstaanbaar. Door de hele kerk heen zitten nu mensen in hun ogen te wrijven. Kinderen kijken opgewonden om zich heen. Tegenover de preekstoel ligt een man jammerend voorover, zijn hoofd bonkend op zijn armen. Even lijkt Kuypers te aarzelen, maar dan begint hij op besliste toon aan zijn preek.

Toestroom

Dezelfde avond nog haast Kuypers zich door de straten van de stad. De panden van zijn domineesjas wapperen in de novemberwind. Onder zijn arm houdt hij zijn Bijbel geklemd. Bij een huis blijft hij staan. De deur wordt direct van binnenuit geopend. Binnen is het vol, de ramen zijn beslagen. Kuypers worstelt zich door de massa. Vooraan gekomen pakt hij zijn Bijbel, zoekt een gedeelte uit en begint te spreken. In de kamer gaat het er al net zo aan toe als die ochtend in de kerk. Mensen huilen, smeken, jammeren, belijden openlijk hun zonden. Sommigen vallen op de grond. Ondertussen blijven de mensen maar toestromen. Binnen kan er niemand meer bij. Buiten staan ze tegen de ruiten geklemd om het maar mee te kunnen maken.

Verstard

Kuypers kende niemand in Nijkerk toen het beroep werd uitgebracht. Toch voelde hij zich meteen sterk tot de stad aangetrokken. Het is hem duidelijk dat God hem roept. Een half jaar is hij hier nu aan het werk, maar het geestelijk leven vindt hij ver onder de maat. De stad is welvarend geworden door de open verbinding met de Zuiderzee en de tabakshandel. Het gaat de Nijkerkers voor de wind. Ze komen ’s zondags wel naar de kerk, maar ze leven er niet naar. Kuypers noemt het een ‘verstarde leerheiligheid’. Hoe het zit met de drie formulieren van enigheid weten ze allemaal wel, maar in de praktijk is er te weinig van te merken. In zijn naaste collega Roldanus  vindt hij een medestander. Inmiddels heeft Kuypers gehoord van opwekkingen die plaatsvinden in Schotland.

Oefenaars

Kuypers besloot bijeenkomsten door de week te organiseren. Met zijn indringende manier van spreken weet hij mensen te boeien. De bijzondere verschijnselen begonnen tijdens een doordeweekse godsdienstoefening, maar de eerste keer dat het zich in het openbaar voordeed was tijdens een preek van Roldanus. Een oude vrouw stond op, riep hardop en bad tot God. Roldanus reageerde kalm en benadrukte dat we nu nog ‘leven in een tijd waarin we kunnen zoeken naar wat nodig is voor de zaligheid.’

Na de gebeurtenissen tijdens de preek over Psalm 72 breidt de opwekking zich snel uit. Vooral in schuren en herbergen komen de mensen bij elkaar om te bidden en te luisteren naar de verkondiging. De predikanten kunnen niet overal bij zijn, veel bijeenkomsten worden geleid door ‘oefenaars’, die niet allemaal zuiver op de graad zijn en soms maar al te graag hun kans grijpen.

Pamflet

De gebeurtenissen in Nijkerk blijven niet onopgemerkt in het land. Velen trekken naar de stad om er iets van mee te maken, om zelf God te ervaren, om bevestigd te worden in negatieve emoties of uit sensatiezucht. Kritiek kan niet uitblijven. Kuypers wordt beschuldigd van dweepzucht, hij zou teveel op het gemoed spreken. En hij zou leken laten preken, de kansel behoort in die jaren uitsluitend toe aan academisch gevormde predikanten. Twee brieven die hij aan zijn ouders schrijft worden buiten zijn medeweten gepubliceerd. Kuypers laat het er niet bij zitten en verdedigt zich door het pamflet Getrouw verhaal en apologie te schrijven. Hij doet verslag van de gebeurtenissen en onderbouwt ze met theologische argumenten. Toch neemt hij ook zelf initiatief om een punt te zetten achter de opwekking. In 1753 worden de bijzondere uitingen door de kerkenraad van Nijkerk verboden. De opwekking is dan al overgesprongen naar diverse andere plaatsen in het land. In 1759 neemt Kuypers een beroep aan naar het noorden en een paar jaar later wordt hij hoogleraar in Groningen. Nijkerk ligt dan ver achter hem, hij laat zich in zijn latere jaren sterk beïnvloeden door de Verlichting.

Hallucinerende middelen

In 2011 leidt de opwekking nog tot een locaal conflict dat de landelijke pers haalt. De werkgroep die een historische canon van Nijkerk moet opstellen, noemt als oorzaak van de beroeringen het eten van giftige planten. Vanuit de kerken wordt fel oppositie gevoerd. De opwekking was volgens hen een werk van de Heilige Geest. In de commissie wordt het conflict beslecht, het gebruik van de hallucinerende middelen wordt voortaan gezien als ‘één van de mogelijke oorzaken’.

Arie Kok

Dit artikel is een aflevering van de rubriek ‘En zo geschiedde’ in De Nieuwe Koers, augustus 2013, en voor publicatie op deze blog iets bewerkt.

Foto: copyrights Studio Momik.

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Artikelen, Koers

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s