Ies Vuijsje maakte zich schuldig aan laster

Wat wisten gewone mensen van de Jodenvervolging? Dat is een van de meest intrigerende vragen die sinds de afloop van de oorlog gesteld worden. Het antwoord is belangrijk, want het raakt aan onze collectieve identiteit. In zijn nieuwe boek ‘Wij weten niets van hun lot’ diept historicus dr. Bart van der Boom de vraag grondig uit. Hij reageert daarmee op de omstreden studie van Ies Vuijsje uit 2006.

Ies Vuijsje beweerde in zijn boek ‘Tegen beter weten in’ dat men het allemaal wist, gewone Nederlanders en de elite. Maar prominente geschiedschrijvers als Presser en De Jong verzwegen de waarheid om politieke redenen. Vuijsje verweet Loe de Jong zelfs onwetenschappelijkheid. Het boek maakte veel los en zette Bart van den Boom aan om het zelf te onderzoeken. Hij ploegde 164 persoonlijke dagboeken door op zoek naar antwoorden. Vanmiddag presenteerde hij zijn boek ‘Wij weten niets van hun lot’ in een rijk met ornamenten versierd zaaltje op de eerste etage van het NIOD. In zijn toelichting vatte hij de 500 pagina’s van zijn boek kort samen in drie conclusies.

1. De stemming: Gewone Nederlanders verafschuwden de Jodenvervolging. Niet dat antisemitisme in Nederland niet bestond, maar men zei: ‘het zijn wel Nederlanders, dus ze horen erbij’.

2. De kennis: Iedereen wist van deportatie en vertrek van de Joden naar Polen. Maar wat daar gebeurde was en bleef onduidelijk. Men had geen kennis daarover, wel ernstige vermoedens. Men zag de deportaties als een grote misdaad. De bedoelingen van de Duitsers waren duidelijk. Dat de mensen direct na aankomst in Polen vermoord werden, dat kon men zich niet voorstellen. Men sprak wel over de ‘vernietiging’ van de Joden, maar men ging ervanuit dat dat door ‘werk’ gerealiseerd zou worden.

3. Het gedrag: Op basis van de eerste twee conclusies was het voorstelbaar dat men dacht dat de overlevingskans bij deportatie groter was dan bij onderduik. Niet alleen de Joden zelf, maar ook de omstanders konden die conclusie trekken. Onwetendheid is geen afdoende verklaring voor de passieve houding van de Nederlanders, maar wel noodzakelijk om het te kunnen verklaren. Men vond vernietiging door middel van moord ondenkbaar.

Van der Booms finale conclusie is dat Vuijsje onterechte conclusies trok. Hij kwalificeert diens boek als ‘laster’. Loe de Jong moet in ere hersteld worden, de beschuldiging van onwetenschappelijkheid is onterecht.

Twee critici waren uitgenodigd om op het boek van Van der Boom te reageren, Peter Romijn en Guus Meershoek. Ze toonden zich eensgezind in hun lof over de leesbaarheid en de degelijkheid van de studie. Meershoeks bezwaren betroffen vooral het laatste hoofdstuk, over de logica van de gehoorzaamheid. Gaat Van der Boom niet teveel uit van rationeel handelen van mensen? Zijn emoties en impulsen geen zwaardere factoren dan rationaliteit? Romijn vroeg zich af of Van der Boom niet teveel nadruk legt op de semantische vraag: waar dacht men aan bij het gebruik van woorden als ‘vernietiging’? Spelen overtuigingen en omstandigheden niet ook een grote rol in het gedrag van mensen? “Dagboeken zijn beperkt omdat we er niet altijd uit kunnen afleiden welke impulsen tot handelen men kende.”

Dr. Bart van der Boom is universitair docent vaderlandse geschiedenis aan de Universiteit van Leiden. Om de discussie op zijn boek te stimuleren heeft hij een blog op gezet: wijwetennietsvanhunlot.blogspot.com.

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Actuele blogs, Boeken

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s