Sjabbat, van het donker naar het licht

De joodse sjabbat wordt door christenen vaak met argwaan bekeken. Negatieve ervaringen met strikte zondagsrust zal daar debet aan zijn. Toch is voor een jood de sjabbat juist niet droevig en saai, maar een feestelijke dag? Wat zit daar achter? Wat is voor joden de essentie van de sjabbatsheiliging?

Met verbazing zag mijn reisgenoot het aan. Het was op een vrijdagavond, de sjabbat was ingegaan in Jeruzalem, en wij probeerden de eetzaal van ons hotel te bereiken. Maar we waren in de verkeerde lift gestapt, de sjabbatslift, die op de joodse rustdag standaard op elke verdieping stopt. Zo wordt voorkomen dat er op een knopje gedrukt moet worden om op de juiste verdieping te kunnen uit- of instappen. Voor een hotel met veel orthodox-joodse gasten geen overbodige luxe.

Vrolijkheid

Eenmaal aangekomen in de eetzaal, raakte mijn reisgenoot er niet over uitgepraat. Vanuit zijn reformatorische achtergrond was hij wat gewend als het gaat om zondagsheiliging. Maar hier begreep hij helemaal niets van. Zo ‘wettisch’ had hij het nog niet meegemaakt. Ondertussen vulde de zaal zich met kinderrijke joodse families die een weekendje Jeruzalem deden. Er werden challes gebroken, de wijn werd gezegend, de kinderen door vaders de handen opgelegd en er werd vrolijk en zeer uitgebreid gegeten. Wat is het geheim van de joodse sjabbat, de zesde dag van de week die als een rustdag wordt beleefd? Waar komt de vrolijkheid vandaan als er zoveel wetjes en regels zijn?

Diaspora

Het jodendom heeft iets met tijd, meer dan met ruimte. Joden in de diaspora leerden er eeuwenlang mee leven dat ze vreemdelingen waren en dat ze niet altijd op dezelfde plek konden blijven wonen. Synagogen waren dan ook meestal bescheiden gebouwen, terwijl naburige kerkgebouwen konden schitteren in pracht en praal. Het heiligen van de tijd lag daarom meer voor de hand dan het heiligen van ruimtes. Wanneer men de tegenwoordigheid van God wilde ervaren, dan ging men niet zozeer naar een bepaalde plek, maar gaf men bepaalde dagen vorm en karakter. Daarom staan de feest- en gedenkdagen centraal in het jodendom, met de sjabbat als het meest sprekende voorbeeld. Bijzonder is dat de instelling van een zevendaagse week door bijna heel de wereld is overgenomen als een vaste indeling die goed is voor mensen, terwijl een zevendaagse week niet af te leiden is uit maanstanden, zoals een maand en een jaar dat wel zijn.

Bevrijding

De Bijbel geeft twee redenen om sjabbat te vieren. Ten eerste is de sjabbat een symbool van de bevrijding uit de slavernij van het joodse volk in Egypte (Deut. 5:15). Terwijl slaven altijd moeten werken, kunnen vrije mensen een dag vrij nemen van hun werk om te doen wat ze zelf willen. God wil niet dat mensen slaafs gehoorzaam zijn aan menselijke meesters, maar dat ze vrij zijn om Hem te dienen. Als joden het recht opeisen op de sjabbat te rusten, dan is dat een teken dat zij God als vrije mensen willen dienen.

Op adem komen

De tweede reden om sjabbat te vieren is het bijbelse gebod om na zes dagen werken op de zevende dag te rusten (Ex. 20: 8-11). God schiep de wereld in zes dagen en rustte de zevende dag. In het Hebreeuws worden twee woorden gebruikt om de rust van God te beschrijven. Het eerste betekent: ‘Hij hield op met zijn werk,’ en het tweede: ‘Hij kreeg zijn ziel terug.’ Op sjabbat kun je dus je ziel terugkrijgen, op adem komen. Door die dag in de week apart te zetten is het leven vol te houden. Juist door het houden van de sjabbat heeft het joodse volk de eeuwen door overleefd.

Vuurmaken

De eeuwen door heeft de viering van de sjabbat zich ontwikkeld, terwijl de precieze invulling per gemeenschap of per persoon kan verschillen. Centraal staat dat de sjabbat wordt gevierd door de thema’s schepping, openbaring en verlossing in concrete termen van doen en laten te vertalen. Het achterwege laten van werk wordt uitgedrukt in het verbod op vuurmaken, oogsten, koken, het sprokkelen van hout, dragen en handeldrijven. Tegenwoordig wordt geen vuur meer gemaakt, zodat het aansteken van het gas en het aandoen van het licht daar nu onder vallen. Het werkverbod in Exodus 35 gaat gepaard met de bouw van de tabernakel. Daarom gingen rabbijnen ervan uit dat alle 39 werkzaamheden die daarbij nodig zijn op sjabbat verboden zijn. Later zijn deze regels nog verder uitgebreid.

Manna

Terwijl de christelijke zondag om 12 uur ’s avonds begint en eindigt, leven joden van het donker naar het licht. De sjabbat begint als de zon op vrijdagavond ondergaat, en duurt op zaterdag zolang het licht is. De vrijdag staat in het teken van de voorbereidingen. Bij zonsondergang wordt de sjabbat verwelkomd door het aansteken van twee kaarsen en het uitspreken van een gebed door de vrouw des huizes. De mannen wonen een korte synagogedienst bij, waarin de psalmen 95-99 centraal staan en waarin de sjabbat als een bruid wordt verwelkomd. Thuis wordt de viering voortgezet met een uitgebreide en feestelijke maaltijd, waarbij vaak gasten aanwezig zijn. Er wordt een vaste liturgie gevolgd, met symbolische handelingen zoals het zegenen van de kinderen, liederen en gebeden. Men neemt er uitgebreid de tijd voor. Als voorgerecht worden twee gevlochten broden (challes) aangesneden, die verwijzen naar de dubbele portie manna die de joden op vrijdag in de woestijn ontvingen. Het kleedje wat de broden bedekt staat voor de dauw waartussen de manna was verpakt.

Tora

De volgende ochtend wordt de synagoge weer bezocht, nu door het hele gezin. Hoogtepunten van de dienst zijn de lezingen uit de tora en de profeten, volgens een vast rooster. De rest van de dag is er tijd voor rust of voor het bestuderen van de tora en kunnen de kinderen gaan spelen. Als tenslotte de avond weer valt, wordt er een slotmaaltijd genuttigd, waarbij weer een liturgie wordt gevolgd.

Persoonlijk

“Heeft u ook een persoonlijke relatie met God?” Deze vraag van een Nederlandse christen had de orthodoxe rabbijn diep geraakt. Hij vond het een vreemde en eigenlijk ook wel een aanmatigende vraag. “Ik leef met de Schriften, bidt dagelijks en ga zeer regelmatig naar de synagoge. Hoe kun je dan aan mij vragen of ik een persoonlijke relatie met God heb?” Hier openbaart zich een belangrijk verschil met het protestantse, met name evangelische christendom. Waar wij geloof vooral als iets innerlijks zien, iets wat in je hoofd en je hart zit en wat zich spontaan moet uiten, zien joden geloof in de eerste plaats als handelen. Het houden van eeuwenoude voorschriften, waarbij de voertaal het Hebreeuws is, is voor joden een teken van verbondenheid met hun voorouders en van toewijding aan de God van hun voorouders. Daar zit heel veel beleving in, daarin ligt hun identiteit.

Rijk

Zo wordt de sjabbat beleefd als een feestelijke dag, als een oase in de tijd. Een dag die er is voor de mens en niet andersom. Zonder de instelling sjabbat was het joodse volk aan de goden overgeleverd geweest en zou het niet meer bestaan hebben. Door van ophouden te weten wijdt men zich toe aan de God van Israël, en weet men het vol te houden. Maar de sjabbat wijst ook vooruit naar het rijk dat komen zal, waarin het eeuwig sjabbat zal zijn. De sjabbat is een dag die het waard is om feestelijk gevierd te worden.

Arie Kok

(Gepubliceerd in Reveil april 2011)

 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Artikelen, Reveil

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s